Laniakea va kosmik oqimlar
Galaktikalar koinot kengayishi bilan uzoqlashibgina qolmaydi, zich hududlar tomon ham tushadi. Atrofimizda birga tushayotgan hudud Laniakea deyiladi.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Koinot kengayadi, shuning uchun uzoq galaktikalar bizdan uzoqlashadi. Lekin bu kengayish ustiga har bir galaktikaning oʻz harakati ham bor: atrofidagi modda tortishi sababli sekundiga bir necha yuz kilometrlik xususiy tezlik. Galaktikalar zich hududlar tomon tushadi va boʻsh joylardan (voidlardan) oqib ketadi.
Bu harakatlarni qiyalikdan pastga oqayotgan suv kabi kuzatib borsangiz, fazo tortishish havzalariga boʻlinadi: bir havzadagi barcha galaktikalar bitta nuqta, uning attraktori tomon oqadi. 2014-yilda Brent Talli, Elen Kurtua, Yehuda Xoffman va Daniel Pomared Somon yoʻli joylashgan havzani chizib, unga Laniakea (gavaycha «beqiyos osmon») deb nom berishdi. Uning eni taxminan 500 million yorugʻlik yili, unda 100 000 ga yaqin yirik galaktika va yuz million milliard Quyosh massasiga teng modda bor.
Laniakea galaktikalari oqib boradigan nuqta Buyuk Attraktor deyiladi. CF4 xaritalarida u taxminan 100 Mpk uzoqlikda (Xabbl oqimi tezligi 7 400 km/s) va Somon yoʻli tekisligidan atigi 3° narida joylashgan, shuning uchun uni oʻz Galaktikamizning changi koʻp jihatdan toʻsib turadi.
Buni qayerdan bilamiz?
Galaktikaning qizil siljishida ikki narsa aralashgan: kengayish va galaktikaning oʻz harakati. Ularni ajratish uchun qizil siljishdan olinmagan masofa kerak. Cosmicflows-4 (CF4) 56 000 galaktika uchun shunday masofalarni toʻplagan: sefeidlar, qizil gigantlar tarmogʻining uchi, oʻta yangi yulduzlar, Talli–Fisher munosabati va boshqalardan. Kengayishni ayirib tashlasak, xususiy tezliklar qoladi.
Shu tezliklardan statistik usul (gamilton Monte-Karlo) butun 3D tezliklar maydonini va uni hosil qilayotgan modda zichligini, jumladan koʻrinmas qorongʻi materiyani tiklaydi. Kurtua va hamkasblari bu xaritalarni 2023-yilda, yana 9 642 galaktika masofasi qoʻshilgan yangilanishini (CF4++) esa 2025-yilda eʼlon qilishdi. 2023-yilda Aleksandra Dyupyui va Elen Kurtua CF4 maydonida oqim chiziqlarini kuzatib, Laniakeani yana topishdi va yana beshta havzani aniqlashdi: Apus, Gerkules, Quyon (Lepus), Persey–Baliqlar va Shepli.
Astronomlar odatda bu xaritalarni supergalaktik koordinatalarda chizadi. Jerar de Vokuler yaqin yorugʻ galaktikalar bitta tekislikka yaqin yotishini payqagan: bu supergalaktik tekislik. Uning oʻqlari SGX, SGY va SGZ; shimoliy qutbi galaktik uzunlik 47,37° va kenglik +6,32° tomonga qaraydi. Bu tekislikka yuqoridan qaralsa, mahalliy tuzilmalar bir-birini eng kam toʻsadi.
Ajoyib, lekin rost
- Somon yoʻli Laniakea markazida emas, uning chekkasida joylashgan. Uzoq vaqt «Mahalliy oʻta toʻda»mizning markazi deb hisoblangan Virgo toʻdasi taxminan 16,5 Mpk (54 million yorugʻlik yili) uzoqlikda va Laniakeaning kichik bir qismi xolos.
- Havzaning alohida sanalishi maʼlumotlarga bogʻliq: galaktikalarni guruhlarga birlashtirib oʻrtalaydigan CF4 variantida Laniakea Shepli havzasiga qoʻshilib ketadi.
- Oqim xaritalarida hali ham koʻr nuqta bor: Somon yoʻlining oʻz changi osmonning beshdan bir qismini toʻsadi. 2026-yilda Ember Xollinjer va hamkasblari uning ortidan yangi radio qizil siljishlarni qoʻshib, yashiringan Yelkan (Vela) oʻta toʻdasi (taxminan 189 h⁻¹ Mpk uzoqlikda) Shepli kabi massiv boʻlishi mumkinligini topishdi.
- Tezlik xaritalari masofani «h⁻¹ Mpk» da beradi: bu birlik Xabbl doimiysini ochiq qoldiradi. CF4 masofalari Xabbl doimiysi 75 km/s/Mpk ga mos keladi; atlasdagi qizil siljish qatlamlarida ishlatiladigan Planck sunʼiy yoʻldoshi kosmologiyasi esa 67,66 ni beradi.
Atlasda qayerda?
- Supergalaktik koʻrinish supergalaktik tekislikka yuqoridan qaraydi, supergalaktik toʻr bilan: qizil SGX va yashil SGY oʻqlari hamda Mpk dagi masofa halqalari.
- Laniakea kosmik oqimlarni yoqadi: CF4++ tezliklar maydoni boʻylab chizilgan oqim chiziqlari, Dyupyui va Kurtua havzasiga qarab rangda (Laniakea toʻq sariq, Shepli pushti, Persey–Baliqlar koʻk, Quyon yashil, Apus binafsha, Gerkules zangori). Chiziqlar oxiriga tomon yorqinlashadi, shuning uchun qayoqqa oqayotgani koʻrinadi.
- Zichlik qatlami modda oʻrtachadan aniq zichroq boʻlgan joylarni koʻrsatadi. U silliq, chunki rekonstruksiya taxminan 8 h⁻¹ Mpk gacha silliqlangan: Virgo kabi alohida toʻdalar koʻrinish uchun juda kichik.
- Buyuk Attraktor, Shepli, Persey–Baliqlar, Coma toʻdasi yoki Virgo toʻdasiga uchib boring.
- Galaktikalar guruhlari qatlami 2MASS qizil siljish tadqiqotidagi ikki va undan koʻp aʼzoli 6 201 guruhni belgilaydi (Talli 2015). Birortasini bossangiz, uning eng yorugʻ aʼzolari, massasi va galaktikalari qanchalik tez harakatlanishi koʻrinadi.
Shkalalar qanday moslangan: tezlik xaritalari h⁻¹ Mpk da, bu yerda esa Planck18 qiymati h = 0,6766 bilan chizilgan, shunda ular qizil siljish boʻyicha joylashtirilgan galaktikalar bilan ustma-ust tushadi. CF4 ning oʻz shkalasida (H0 = 75) hammasi taxminan 10 % yaqinroq boʻlardi; maʼlumot kartochkalari ikkala masofani ham koʻrsatadi. Oqim chiziqlari bu atlas uchun 2025-yilgi CF4++ maydoni boʻylab chizilgan, havza ranglari esa 2023-yilgi CF4 maydonidan olingan, shuning uchun havza chegaralari yonida chiziq qoʻshni havzada tugashi mumkin.