Kvazar
Uzoq galaktikaning yorqin markazi: unga oʻta massiv qora tuynukka tushayotgan gaz quvvat beradi. Kvazarlar butun galaktikalardan yorqinroq porlaydi.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Kvazar galaktikaning nihoyatda yorqin markazi. Uning qoq oʻrtasida Quyoshdan millionlab va milliardlab marta ogʻir oʻta massiv qora tuynuk turadi. Qora tuynuk tomon aylanib tushayotgan gaz qaynoq disk hosil qiladi va bu disk atrofidagi galaktikaning barcha yulduzlaridan yorqinroq porlaydi.
Nomi «kvazi-yulduz» (yulduzsimon) degan maʼnoni anglatadi: dastlabki fotosuratlarda kvazarlar xira yulduzlarga oʻxshardi, ammo ularning baʼzilari kuchli radio manbalari edi. Bugun bilamizki, ular koinotdagi eng yorqin obyektlar qatorida, shuning uchun ularni milliardlab yorugʻlik yili narida ham koʻrish mumkin.
Buni qayerdan bilamiz?
1962-yilda kuchli radio manbai 3C 273 bir necha bor Oy ortidan oʻtdi. Uning radio signali qachon yoʻqolib, qachon qayta paydo boʻlganini aniq kuzatib, Avstraliyadagi (Parks) astronomlar uning oʻrnini aniqlashdi: u 13-kattalikdagi «yulduz»ga toʻgʻri keldi. Marten Shmidt Palomar observatoriyasining 200 dyuymli teleskopida uning spektrini oldi va 1963-yilda gʻalati chiziqlar aslida qizil siljishi 0,158 boʻlgan oddiy vodorod chiziqlari ekanini tushundi. Bunday masofada bu «yulduz» butun bir galaktikadan ancha quvvatli boʻlishi kerak edi.
Oʻshandan beri asosiy vosita spektr boʻlib qoldi. Kvazar spektrida qora tuynuk yaqinidagi qaynoq gazning yorqin emissiya chiziqlari koʻrinadi. DESI kabi tadqiqotlar kvazarlarni shu chiziqlar boʻyicha avtomatik taniydi va qizil siljishini oʻlchaydi.
Kvazarlar ortidagi qora tuynuklar haqiqiy. 2019-yilda Hodisalar gorizonti teleskopi M87 galaktikasidagi 6,5 milliard Quyosh massali qora tuynukning soyasini suratga oldi; jamoa buni oʻta massiv qora tuynuklar faol galaktika yadrolarining — kvazarlar ham shu oilaga kiradi — «dvigateli» ekaniga kuchli dalil deb atadi.
Ajoyib, lekin rost
- 3C 273 hali 1887-yildayoq suratga tushirilgan edi, uning nima ekanini hech kim bilmasdan ancha oldin.
- Qizil siljishi 7,64 boʻlgan J0313−1806 kvazari Katta portlashdan taxminan 670 million yil keyingi holatida koʻrinadi. Uning qora tuynugi oʻshandayoq 1,6 milliard Quyosh massasiga teng edi, kvazarning oʻzi esa Quyoshdan taxminan 36 trillion marta yorqin porlaydi. Bunday qora tuynuklar qanday qilib shunchalik tez oʻsgani hali ochiq savol.
- 1963-yildan keyin oʻn yilliklar davomida hamma astronomlar ham kvazarlar haqiqatan shunchalik uzoq va quvvatli ekaniga ishonmagan. Qizil siljish dalillari koʻpaygan sari bu qarash umumiy boʻlib qoldi.
Atlasda qayerda?
DESI qatlamida ishonchli qizil siljishli 1 583 866 ta kvazar bor. Ular och zangori rangda, galaktikalar esa qizil siljishga qarab fil suyagi rangidan binafshagacha chiziladi. Ularni koʻrish uchun 1 Gpk va undan uzoqqa chiqing: bu qatlamda z = 2 dan nariroqdagi har bir obyekt kvazar (eng uzoq galaktikalar z = 1,7 atrofida tugaydi), eng uzoq kvazarlar esa z ≈ 6,8 ga yetadi — ularning nuri taxminan 13 milliard yil oldin yoʻlga chiqqan.
Zangori nuqtani bosing: karta uni DESI qatlamidagi obyekt sifatida qizil siljishi, birga harakatlanuvchi masofasi va oʻtmishga qarash vaqti bilan koʻrsatadi. M87 dagi qora tuynukni va oʻzimizning sokin qora tuynugimiz Sgr A* ni (maqola) solishtiring.