Quyosh
Bizning yulduzimiz: 4,6 milliard yoshli vodorod va geliy shari; Quyosh tizimi massasining 99,8 foizi unda, sayyoralarni u yoritadi.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Quyosh — yulduz, u yuzasini batafsil koʻrsata oladigan darajada bizga yaqin boʻlgan yagona yulduz. Astronomlar uni G2 V sinfiga kiritadi: bu yulduz umrining uzoq va barqaror oʻrta qismida turibdi, yaʼni yadrosida vodorodni geliyga aylantirib nur sochmoqda.
U qaynoq gazdan iborat shar, asosan vodorod va geliydan tashkil topgan. Koʻrinadigan sirtidagi har 100 ta atomdan 91 tasi vodorod, qariyb 9 tasi geliy. Quyosh har soniyada oʻz massasidan taxminan 4,26 million tonnasini energiyaga aylantiradi; bu energiya ichki qatlamlardan uzoq yoʻl bosib chiqib, sirtdan yorugʻlik boʻlib taraladi. Quyosh tizimidagi butun massaning 99,8 foizi Quyoshga toʻgʻri keladi.
Asosiy raqamlar
| Quyosh | |
|---|---|
| Radiusi | 695 700 km (Yernikidan 109 baravar katta) |
| Massasi | 1,989 × 10³⁰ kg (Yernikidan 332 900 baravar koʻp) |
| Nurlanish quvvati | 3,828 × 10²⁶ Vt |
| Sirt (effektiv) harorati | 5 772 K (taxminan 5 500 °C) |
| Markazidagi harorat (model boʻyicha) | taxminan 15,7 mln K |
| Toj (korona) harorati | taxminan 2 mln °C gacha |
| 16° kenglikdagi aylanish davri | 25,4 kun |
| Yergacha oʻrtacha masofa | 149,6 mln km (1 a.b.) |
| Yorugʻlikning Yergacha yoʻli | 8 daqiqa 19 soniya |
| Yoshi | taxminan 4,6 mlrd yil |
Buni qayerdan bilamiz?
Quyosh massasi Yer orbitasidan topiladi. Yer maʼlum masofada Quyosh atrofini bir yilda bir marta aylanib chiqadi, tortishish qonuni esa uni shu yoʻlda ushlab turish uchun Quyosh qanchalik ogʻir boʻlishi kerakligini aytadi. Xuddi shu hisob har bir sayyora uchun bajariladi va hammasi bir xil natija beradi.
Quvvati oddiy oʻlchovdan kelib chiqadi. Atmosferadan yuqorida Quyoshga qaragan har bir kvadrat metrga 1 361 vatt quvvat tushadi. Quyosh atrofida radiusi 1 a.b. boʻlgan ulkan sferani tasavvur qiling: 1 361 Vt ni shu sfera yuzasiga koʻpaytirsangiz, taxminan 3,83 × 10²⁶ Vt chiqadi — bu Quyoshning umumiy quvvati.
Sirt harorati quvvat va oʻlchamdan kelib chiqadi: radiusi 695 700 km boʻlgan shar shuncha energiya nurlatishi uchun taxminan 5 772 K issiqlikda boʻlishi kerak. Markazdagi haroratni bevosita oʻlchab boʻlmaydi. U Quyosh ichki tuzilishining fizik modellaridan olinadi, bu modellar esa Quyoshning massasi, oʻlchami, quvvati va yoshiga mos kelishi shart.
Ajoyib, lekin rost
- Siz koʻrayotgan quyosh nuri undan taxminan 8 daqiqa 19 soniya oldin chiqqan. Yorugʻlik oramizdagi 149,6 million kilometrni shuncha vaqtda bosib oʻtadi.
- Quyosh qattiq jismdek aylanmaydi. Uning gazi ekvatorda qutblar yaqinidagidan tezroq aylanadi, shu sababli astronomlar aylanish davrini maʼlum kenglik uchun aytadi: 16° da 25,4 kun.
- Siyrak tashqi atmosfera — toj (korona) ostidagi sirtdan ancha issiq: sirtdagi taxminan 5 500 °C ga nisbatan 2 million °C gacha.
- Quyosh faolligi taxminan 11 yillik sikl bilan koʻtarilib-pasayadi; biz buni dogʻlarning koʻpayishi yoki kamayishi orqali koʻramiz.
- Quyosh umrining yarmiga hali yetmagan. Taxminan 5 milliard yildan keyin u qizil gigantga aylanib kengayadi, soʻngra siqilib, oq mittiga aylanadi.
- Quyosh ham sayohat qiladi: u butun Quyosh tizimini olib, Somon yoʻli markazi atrofida taxminan 230 million yilda bir marta aylanib chiqadi.
Atlasda qayerda?
Quyosh atlasning “uyi”: har bir yulduz va galaktikaning koordinatalari undan hisoblanadi. Qayerda boʻlmang, Quyosh havolasi sizni bu yerga qaytaradi. Kamerani uzoqlashtirib, sayyoralar orbitalarini koʻring, avvalo Yerni, soʻng Quyosh Gaia qatlamidagi yulduzlar orasida bir nuqtaga aylanguncha uzoqlashishda davom eting.