TRAPPIST-1
40,5 yorugʻlik yili uzoqdagi kichik qizil yulduz va Yer kattaligidagi yettita toshli sayyorasi; hammasi yulduzga Merkuriy orbitasidan ham yaqin.
3D atlasda ochish →Bu nima?
TRAPPIST-1 bizdan 40,5 yorugʻlik yili uzoqdagi juda kichik va sovuq qizil mitti yulduz. Uning massasi Quyoshnikining taxminan 9 foizi, oʻlchami esa Yupiter sayyorasidan sal kattaroq, xolos. Sirt harorati taxminan 2 566 K, nuri esa Quyoshnikining mingdan biridan ham kam.
Uni mashhur qilgan narsa uning “oilasi”: yettita toshli ekzosayyora, yulduzdan uzoqlashish tartibida b, c, d, e, f, g va h deb nomlangan. Yettalasi ham taxminan Yer kattaligida. Ulardan uchtasi 2016-yilda, qolgan toʻrttasi 2017-yilda eʼlon qilingan.
Butun tizim juda ixcham. Eng chekkadagi h sayyorasi ham yulduzdan atigi 0,062 a.b. masofada aylanadi, shuning uchun yettala sayyora Merkuriy orbitasi (0,387 a.b.) ichiga bemalol sigʻib ketardi. b sayyorasi yulduzni taxminan 36 soatda aylanib chiqadi.
Asosiy raqamlar
| sayyora | aylanish davri (kun) | radiusi (Yer = 1) | massasi (Yer = 1) | yulduz nuri (Yer = 1) |
|---|---|---|---|---|
| b | 1,51 | 1,116 | 1,374 | 4,15 |
| c | 2,42 | 1,097 | 1,308 | 2,21 |
| d | 4,05 | 0,788 | 0,388 | 1,12 |
| e | 6,10 | 0,920 | 0,692 | 0,65 |
| f | 9,21 | 1,045 | 1,039 | 0,37 |
| g | 12,35 | 1,129 | 1,321 | 0,25 |
| h | 18,77 | 0,755 | 0,326 | 0,14 |
Yulduz: 0,0898 ± 0,0023 Quyosh massasi (taxminan 94 Yupiter massasi), 0,1192 Quyosh radiusi (taxminan 1,19 Yupiter radiusi), 2 566 ± 26 K. Uzoqligi: 12,43 pk (40,5 yorugʻlik yili).
Buni qayerdan bilamiz?
Yettala sayyora ham Yerdan qaraganda oʻz yulduzining oldidan oʻtadi. Har bir bunday oʻtish, yaʼni tranzit, yulduz nurining bir qismini toʻsadi. Yorugʻlik qanchalik pasayishi sayyoraning yulduzga nisbatan oʻlchamini beradi.
Massalar esa vaqtni oʻlchash orqali topilgan. Sayyoralar bir-birini tortadi, shuning uchun har biri tranzitga sal ertaroq yoki sal kechroq keladi. Spitser kosmik teleskopi toʻrt yil davomida tranzit vaqtlarini qayd etdi va bu kichik siljishlar manzarasi har bir sayyoraning qanchalik ogʻirligini 3–5 foiz aniqlikda koʻrsatdi. Xuddi shu massalarni yulduzning tebranishi orqali oʻlchash uchun uning tezligidagi atigi sekundiga 2,5 sm oʻzgarishni sezish kerak boʻlardi.
Oʻlcham va massa maʼlum boʻlgach, zichlik chiqadi. Yettala sayyora ham bitta toshli “retsept”ga mos keladi: u Yernikidan biroz kamroq temirli (massa boʻyicha 32 foiz oʻrniga taxminan 21 foiz temir) yoki Yerga oʻxshash tosh boʻlib, ustiga sirtdagi suv qatlami kabi yengil modda qoʻshilgan.
Ajoyib, lekin rost
- e, f va g sayyoralari Yer Quyoshdan oladigan nurning 0,65 dan 0,25 gacha qismini oladi. Mars esa 0,43 qismini oladi. Demak, bu uchtasi, mos atmosferasi boʻlsa, suyuq suv mavjud boʻlishi mumkin boʻlgan oraliqqa taxminan toʻgʻri keladi.
- TRAPPIST-1 sayyoralaridan birortasida atmosfera bor-yoʻqligi hali ochiq savol. Jeyms Uebb kosmik teleskopi b va c sayyoralarining kunduzgi tomonidan chiqayotgan issiqlikni oʻlchadi. b sayyorasi havosi juda kam yoki umuman yoʻq yalangʻoch toshga oʻxshaydi. Kunduzgi tomoni taxminan 380 K boʻlgan c sayyorasida qalin karbonat angidrid atmosferasi yoʻq. Tashqi sayyoralar hali aniq javob bermagan.
- Orbitalar “rezonansga yaqin zanjir” hosil qiladi: ularning davrlari kichik butun sonlar nisbatiga yaqin. Bu sayyoralar, ehtimol, uzoqroqda paydo boʻlib, keyin ichkariga siljiganidan darak beradi. Orbitalar deyarli bir tekislikda yotadi va modellarda kamida 10 million yil barqaror.
- Yulduz Quyoshdan keksaroq boʻlishi mumkin: bir bahoga koʻra uning yoshi 7,6 ± 2,2 milliard yil.
Atlasda qayerda?
TRAPPIST-1 havolasi sizni yulduzga olib boradi, uning sayyoralari yulduz oʻrnida chiziladi. Uni eng yaqin ikki ekzosayyoradan biri Proxima b (maqola) bilan solishtiring va ekzosayyoralar qanday topilishi haqida oʻqing. Parsek va yorugʻlik yili birliklar sahifasida tushuntirilgan.