Masofa noaniqligi
Hech bir masofa mutlaq aniq emas. Atlas har bir nuqtaning ehtimoliy oraligʻini 16–84 % oraliq, 3D xatolik chizigʻi va choʻzilgan koʻrinishda beradi.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Har bir oʻlchangan masofaning xatoligi bor. Yulduz «taxminan 300 parsek uzoqlikda» boʻlishi mumkin, lekin halol javob shunday: «katta ehtimol bilan 290 va 310 parsek orasida». Osmon xaritalari odatda buni yashiradi va har bir yulduzni aniq nuqta qilib chizadi. Bu atlas noaniqlikni koʻrsatishga harakat qiladi.
Har bir nuqta uchun uchta son saqlanadi: eng yaxshi baho (median) hamda 16- va 84-persentillar. Oddiy qilib aytganda, haqiqiy masofa shu ikki son orasida boʻlish ehtimoli taxminan 68 % ni tashkil qiladi; bu qoʻngʻiroqsimon taqsimotdagi «plyus-minus bir standart chetlanish» kengligiga teng.
Buni qayerdan bilamiz?
Yulduzlar (Gaia). Yulduzgacha masofa uning parallaksidan olinadi. Agar parallaks xatoligi parallaksning 10 foizi boʻlsa, masofa xatoligi ham taxminan 10 foiz boʻladi; xiraroq va uzoqroq yulduzlarda u tez oʻsadi. Bailer-Jones va hamkasblari (2021) 1,47 milliard Gaia yulduzining parallakslarini ehtimollik usuli bilan masofaga aylantirishdi: har bir parallaks yulduzlar Galaktikamizda qayerda boʻlishi ehtimoli koʻproq ekanini koʻrsatuvchi model bilan birlashtiriladi. Ular median va 16- hamda 84-persentillarni eʼlon qiladi. Oraliq koʻpincha nosimmetrik boʻladi, yaʼni ikki tomoni teng emas. Xarita tiniq boʻlishi uchun atlas faqat parallaksi xatoligidan kamida 10 marta katta boʻlgan yulduzlarni koʻrsatadi.
Galaktikalar (DESI, 2MRS). Bu yerda masofa qizil siljishdan olinadi. DESI qizil siljishni juda aniq oʻlchaydi, shuning uchun oʻlchovning oʻz xatoligi kichik. Kattaroq muammo boshqa: galaktikalar qoʻshnilari tortishi taʼsirida fazoda oʻzicha ham harakatlanadi. Bu «xususiy harakat» kengayish ustiga qoʻshimcha Doppler siljishini qoʻshadi va kengayish taʼsiri hali kichik boʻlgan yaqin galaktikalarda qizil siljish boʻyicha masofani buzib yuborishi mumkin. Shuning uchun atlas z = 0,003 dan (taxminan 13 Mpk) yaqinroqda qizil siljish masofasidan foydalanmaydi va oʻrniga oʻlchangan masofalarni oladi, masalan Cosmicflows-4 dan.
Yaqin galaktikalar. Mahalliy guruh va Mahalliy hajm galaktikalarigacha masofalar har biri oʻz xatoligiga ega boʻlgan koʻplab turli usullardan yigʻilgan.
Maʼlumot kartasidagi DESI oraligʻi faqat qizil siljish oʻlchovining xatoligidan kelib chiqadi. Unda yuqorida aytilgan xususiy harakatlar hisobga olinmagan, shuning uchun yaqin galaktikalarda haqiqiy noaniqlik kattaroq.
Ajoyib, lekin rost
- Masofadagi 10 foizlik xato obyektning haqiqiy yorqinligida 20 foizlik xatoga olib keladi, chunki yorqinlik masofa kvadratiga qarab kamayadi.
- 1 kpk uzoqlikdagi xira yulduzning (G = 20) parallaksi 1 yoy millisekundi, Gaia DR3 ning shu kattalikdagi odatiy xatoligi esa 0,5 yoy millisekundi: 50 foizlik xato. Bunday yulduzlar atlasning sifat saralashidan oʻtmaydi.
- Yorqin yulduzlar uchun Gaia DR3 0,02–0,03 yoy millisekundi aniqlikka erishadi, shuning uchun 1 kpk uzoqlikdagi yorqin yulduz masofasining xatosi atigi 2–3 foiz atrofida.
Atlasda qayerda?
- Maʼlumot kartasi: yulduz yoki galaktikani bosing. Masofa ostida «16–84 % range» (16–84 % oraliq) va nisbiy xato, masalan ±3 % koʻrinadi. Agar faqat quyi chegara maʼlum boʻlsa, «no upper bound» (yuqori chegara yoʻq) deb yoziladi.
- Xatolik chizigʻi: tanlangan obyekt koʻrish chizigʻi boʻylab 16 % dan 84 % gacha boʻlgan masofani koʻrsatuvchi 3D chiziq oladi. Uzuq chiziq yuqori chegara yoʻqligini bildiradi.
- Masofa noaniqligi rejimi: Qatlamlar panelini oching va Masofa noaniqligi belgisini qoʻying. Koʻrinishning eng muhim qismlaridagi (bir vaqtda 32 tagacha tayl) nuqtalar koʻrish chizigʻi boʻylab qisqa chiziqchalarga choʻziladi, har birining uzunligi masofa oraligʻiga teng. Gaia yulduzlariga uzoqdan qarang: barcha chiziqchalar Quyoshga qarab turadi, chunki oʻlchov aynan shu yerdan qilingan.