Cosmic Atlas

Cosmic Atlas › Maqolalar › Parallaks

Parallaks

Yaqin yulduzning uzoq yulduzlar fonida har yili biroz siljishi. Shu burchakni oʻlchab, yulduzgacha masofani sof geometriya bilan topamiz.

3D atlasda ochish →

Bu nima?

Barmogʻingizni koʻzingiz oldiga tutib, avval bir koʻz, keyin ikkinchi koʻz bilan qarang. Barmoq fonga nisbatan sakrab ketadi. Mana shu sakrash parallaks, miyangiz undan masofani chamalash uchun foydalanadi.

Astronomlar ham xuddi shunday qiladi, faqat koʻz oʻrniga Yer orbitasining ikki chekkasidan foydalanadi. Yanvar va iyulda Yer Quyoshning qarama-qarshi tomonlarida, bir-biridan taxminan 300 million km uzoqlikda boʻladi. Shu ikki joydan qaralganda yaqin yulduz ancha uzoqroq yulduzlarga nisbatan sal siljiydi. Bu yillik siljishning yarmi parallaks burchagi p deyiladi. Burchak qancha kichik boʻlsa, yulduz shuncha uzoq.

Qoida oddiy: parsekdagi masofa = 1 / yoy sekundidagi parallaks. Parallaksi 0,1 yoy sekundi boʻlgan yulduz 10 parsek uzoqlikda. Parsek aynan shuning uchun bor: bu parallaksi bir yoy sekundiga teng yulduzgacha boʻlgan masofa.

Buni qayerdan bilamiz?

Bu burchaklar juda kichik. Hatto eng yaqin yulduz Proxima Centauri ham bir yoy sekundidan kam siljiydi: uning Gaia oʻlchagan parallaksi 768,07 yoy millisekundi (sekundning mingdan bir ulushlari), bu 1,30 pk degani. Koʻpchilik yulduzlarning parallaksi bundan minglab marta kichik.

Birinchi yulduz parallakslari 1830-yillarda oʻlchangan. Fridrix Bessel 1838-yilda 61 Oqqush (61 Cygni) yulduzining parallaksini eʼlon qildi, deyarli shu paytlarda Tomas Xenderson (Alfa Sentavr) va Fridrix fon Struve (Vega) ham oʻz natijalarini chop etdi. Bungacha yulduzlar qanchalik uzoqligini hech kim bilmasdi.

Bugun bu sohada Yevropa kosmik agentligining Gaia yoʻldoshi peshqadam. Gaia DR3 1 467 744 818 ta manbaning parallaksini beradi. Yorqin yulduzlar (G < 15) uchun odatiy xatolik atigi 0,02–0,03 yoy millisekundi, G = 20 da esa taxminan 0,5 yoy millisekundi.

Har bir oʻlchovning xatoligi bor, xira yoki juda uzoq yulduzlarda esa xatolik parallaksning oʻzicha boʻlishi mumkin. Unda «1 / parallaks» maʼnosiz natija beradi. Bailer-Jones va hamkasblari (2021) bu muammoni statistika bilan hal qilishdi: har bir parallaksni Galaktikamiz modeli bilan birlashtirib, 1,47 milliard yulduz uchun eng ehtimoliy masofa va uning oraligʻini eʼlon qilishdi. Masofa noaniqligi maqolasiga qarang.

Ajoyib, lekin rost

Atlasda qayerda?

Gaia yulduzlari qatlamida faqat parallaksi oʻz xatoligidan kamida 10 marta katta (va astrometrik yechimi yaxshi, RUWE < 1,4) boʻlgan, 1 kpk gacha boʻlgan yulduzlar bor. Ularning masofalari Bailer-Jones geometrik masofalari. Istalgan yulduzni bosing: kartada uning median masofasi va 16–84 % oraligʻi chiqadi, 3D chiziq esa shu oraliqni koʻrish chizigʻi boʻylab koʻrsatadi.

Yaqin yulduz Barnard yulduzini (1,83 pk, Gaia) uzoqdagi yorqin Deneb bilan solishtiring: uning katalogdagi masofasi (433 pk) eskiroq Hipparcos yoʻldoshidan olingan, chunki Gaia bunchalik yorqin yulduzlarni oʻlchay olmaydi.

Bogʻliq maqolalar

Manbalar

Barcha maqolalar