Gaia BH3
Burgut turkumida, 1 900 yorugʻlik yili uzoqdagi 33 Quyosh massali “uxlayotgan” qora tuynuk. 2024-yilda topilgan, Galaktikamizdagi eng ogʻir yulduz qora tuynugi.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Gaia BH3 bitta massiv yulduzdan hosil boʻlgan qora tuynuk. Uning massasi Quyoshnikidan taxminan 33 baravar katta, bu uni Galaktikamizda maʼlum boʻlgan yulduz kelib chiqishli qora tuynuklar ichida eng massivi qiladi.
U “uxlayotgan” qora tuynuk: qoʻshnisidan gaz tortib olmaydi, shuning uchun koʻplab maʼlum qora tuynuklardek rentgen nurlarida nur sochmaydi. Uning borligini faqat atrofida oddiy yulduz aylanib yurgani tufayli bilamiz. Bu yulduz keksa gigant: massasi Quyoshnikidan sal kam, lekin oʻlchami deyarli besh baravar katta. U bizdan taxminan 1 900 yorugʻlik yili uzoqda, Burgut (Aquila) yulduz turkumida joylashgan. Yulduz yetarlicha yorqin (11,2 yulduz kattaligi), uni oddiy havaskor teleskopda koʻrish mumkin; yonidagi qora tuynuk esa butunlay koʻrinmaydi.
Asosiy raqamlar
| Gaia BH3 | |
|---|---|
| Qora tuynuk massasi | 32,70 ± 0,82 Quyosh massasi |
| Uzoqligi | 590,6 ± 5,8 pk (taxminan 1 926 yorugʻlik yili) |
| Aylanish davri | 4 253 ± 99 kun (11,6 yil) |
| Orbita ekssentrisiteti | 0,729 (juda choʻzilgan ellips) |
| Yulduz orbitasining katta yarim oʻqi | 16,17 ± 0,27 a.b. |
| Yoʻldosh yulduz | 0,76 ± 0,05 Quyosh massasi, 4,94 Quyosh radiusi, 5 212 K |
| Yulduzdagi temir miqdori | [Fe/H] = −2,56, Quyoshnikining taxminan 1/360 qismi |
| Gaia DR3 manba raqami | 4318465066420528000 |
Buni qayerdan bilamiz?
ESAning Gaia sunʼiy yoʻldoshi milliarddan ortiq yulduzning oʻrnini koʻp yillar davomida qayta-qayta oʻlchaydi. Toʻrtinchi maʼlumotlar relizi (DR4) uchun tayyorlanayotgan maʼlumotlarni tekshirayotganda jamoa bu yulduz osmonda kichik ellips chizib harakatlanayotganini payqadi: ellipsning katta yarim oʻqi 27 milliyoy sekundi, harakat har 11,6 yilda takrorlanadi. Bu tebranish yulduzning koʻrinmas hamroh atrofida aylanishidir.
Tebranishning oʻlchami, shakli va ogʻishidan, shuningdek Gaia parallaksidan olingan uzoqlikdan astronomlar orbitaning haqiqiy oʻlchamini hisoblab chiqdi. Kepler qonunlari esa juftlikning umumiy massasini beradi. Yulduzning oʻz massasi, 0,76 Quyosh, uning spektri va yorqinligidan topildi, qolgani esa qorongʻi hamrohga toʻgʻri keladi: 32,7 Quyosh. Shunday massali oddiy yulduz gigantdan ming-ming baravar yorqin boʻlardi, demak, hamroh qora tuynuk boʻlishi kerak.
Gaia oʻsha yillar davomida yulduzning bizga yaqinlashish va uzoqlashish tezligini (nuriy tezlikni) ham oʻlchagan. Bu oʻlchovlar oʻrin oʻlchovlaridan mustaqil, ammo ular aynan oʻsha orbitaga mos keladi, bu kuchli tekshiruvdir. Keyin yerdagi teleskoplar yulduzning batafsil spektrlarini olgan.
Ajoyib, lekin rost
- Kashfiyot shunchalik muhim ediki, Gaia jamoasi uni DR4 relizidan ancha oldin, 2024-yil aprelida eʼlon qildi, toki boshqa astronomlar qoʻshimcha kuzatuvlarni boshlay olsin.
- Orbita juda choʻzilgan. Yulduz massa markazidan taxminan 4,4 a.b. dan 28 a.b. gacha uzoqlashib- yaqinlashadi; Quyosh tizimimizda bu Yupiter orbitasidan sal ichkaridan deyarli Neptun orbitasigacha boʻlgan oraliq.
- Yulduzda temir va boshqa ogʻir elementlar juda kam. Bu gravitatsion toʻlqin detektorlari qayd etgan qoʻshilib ketayotgan juda ogʻir qora tuynuklar ogʻir elementlarga kambagʻal yulduzlardan paydo boʻladi, degan gʻoyani quvvatlaydi.
- Juftlik Somon Yoʻlining diskiga emas, galoga mansub. Uning harakati va kimyoviy tarkibi ED-2 oqimiga ishora qiladi: bu, ehtimol, qadimda Galaktikamiz tomonidan parchalab yuborilgan yulduz toʻdasining qoldigʻi.
- Gaia BH3 dan oldin Gaia oʻzining uchinchi maʼlumotlar relizida yana ikkita uxlayotgan qora tuynukni topgan edi: Gaia BH1 va Gaia BH2. Gaia BH3 uchinchisi va ulardan ancha ogʻiri.
Atlasda qayerda?
Gaia BH3 havolasi sizni unga olib boradi. U Gaia yulduzlari orasida, Quyoshdan taxminan 590 pk uzoqlikda joylashgan. Maʼlumot kartasida masofa oraligʻi koʻrsatiladi, bu yerda u juda tor (taxminan 1 foiz). Uni oʻta massiv qora tuynuklar Sgr A* (maqola) va M87* (maqola) bilan solishtiring: Sgr A* undan 100 ming baravardan koʻproq ogʻir.