Merkuriy (Utorid)
Eng kichik va Quyoshga eng yaqin sayyora: kraterlarga toʻla, havosiz, temirga boy olam; unda bir sutka 176 Yer kuniga teng.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Merkuriy (Utorid) Quyoshga eng yaqin va sakkiz sayyoraning eng kichigi. U kraterlar bilan qoplangan toshli olam boʻlib, havosi deyarli yoʻq: uni juda siyrak ekzosfera oʻrab turadi, bu amalda vakuum. Issiqni ushlab turadigan havo qatlami boʻlmagani uchun uning sirti jazirama kunduz va muzlatuvchi tun orasida keskin oʻzgarib turadi.
Merkuriyning ichida gʻoyat katta metall yadro bor. Temirga boy yadrosining radiusi taxminan 2 074 km, bu butun sayyora radiusining qariyb 85 foizi. Shuning uchun bu kichik sayyora zichligi boʻyicha deyarli Yerga teng keladi. Yer singari Merkuriyning ham global magnit maydoni bor.
Asosiy raqamlar
| Merkuriy | |
|---|---|
| Oʻrtacha radiusi | 2 439,7 km (Yernikining 0,38 qismi) |
| Massasi | 3,30 × 10²³ kg (Yernikining 0,055 qismi) |
| Oʻrtacha zichligi | 5 429 kg/m³ |
| Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi | 57,9 mln km (0,387 a.b.) |
| Yili (bir aylanishi) | 88 Yer kuni |
| Oʻz oʻqi atrofida bir aylanishi | 58,6 Yer kuni |
| Sutkasi (quyosh chiqishidan keyingi chiqishigacha) | 176 Yer kuni |
| Harorati | kunduzi 430 °C gacha, tunda −180 °C gacha |
| Yoʻldoshlari | yoʻq |
Buni qayerdan bilamiz?
Merkuriy orbitasi asrlar davomida kuzatib kelinadi, oʻlchami esa teleskopda koʻrinadigan gardishidan va kosmik apparatlar maʼlumotlaridan aniqlangan. Massasi yonidan uchib oʻtgan va atrofida aylangan apparatlarga koʻrsatadigan tortishishidan oʻlchanadi; ular orasida NASAning MESSENGER apparati ham bor, uning maʼlumotlari Merkuriy magnit maydonining modelini tuzishda ham ishlatilgan.
Massa va oʻlcham maʼlum boʻlgach, zichlik ham chiqadi. Shunday kichik sayyorada 5 429 kg/m³ zichlik uning katta qismi ogʻir temirdan iborat ekanini bildiradi. Merkuriy tortishishining kosmik apparatga taʼsirini sinchiklab oʻlchash va ichki tuzilish modellari shu yadro qanchalik katta ekanini koʻrsatadi.
Ajoyib, lekin rost
- Merkuriy Quyosh atrofida ikki marta aylanib chiqqanda, oʻz oʻqi atrofida roppa-rosa uch marta aylanadi: 3 × 58,65 kun = 175,9 kun = 2 × 87,97 kun. Shu sababli bir quyosh chiqishidan keyingisigacha 176 Yer kuni, yaʼni butun ikki Merkuriy yili oʻtadi.
- U eng tez sayyora: Quyosh atrofida oʻrtacha 47,4 km/s tezlikda chopadi, bu boshqa har qanday sayyoranikidan tezroq.
- Merkuriy orbitasi barcha sayyoralarnikidan koʻra choʻziqroq: uning Quyoshdan uzoqligi 46,0 mln km dan 69,8 mln km gacha oʻzgaradi.
- Quyoshga shunchalik yaqin boʻlsa ham, Merkuriyda suv muzi boʻlishi mumkin. U qutblardagi, tubi doimo soyada qoladigan chuqur kraterlar ichida saqlanishi mumkin.
- Sirtini baʼzilari yuzlab kilometrga choʻzilgan uzun jarliklar kesib oʻtadi. Ular sayyoraning ichi sovib, Merkuriy kichrayishi natijasida hosil boʻlgan.
- Merkuriy Quyoshga Veneradan yaqinroq, lekin Venera issiqroq: Merkuriyning oʻrtacha harorati 167 °C, Veneraniki esa 464 °C. Farqni Veneraning qalin atmosferasi beradi, batafsil: Venera.
Atlasda qayerda?
Merkuriy havolasi sizni uning bugungi sanadagi joyiga olib boradi. U Quyoshdan hech qachon uzoqlashmagani uchun eng ichki orbitada, Quyosh yonida yaxshi koʻrinadi. Uni Venera va Yer bilan solishtiring, barcha sayyoralar qanday joylashganini esa Quyosh tizimi maqolasidan oʻqing.