Yupiter (Mushtariy)
Eng katta sayyora: vodorod va geliydan iborat ulkan shar, massasi qolgan sayyoralarnikidan ham koʻp, asrlik boʻroni va 100 dan ortiq yoʻldoshi bor.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Yupiter (Mushtariy) Quyoshdan beshinchi va eng katta sayyora. U gaz giganti: unda oyoq qoʻyib turadigan qattiq sirt yoʻq, faqat chuqurlashgan sari zichroq va issiqroq boʻlib boradigan qalin vodorod va geliy qatlamlari bor. Suratlarda koʻradiganimiz bulutlarning ustki qismi boʻlib, ular sayyorani aylanib oʻtadigan och va toʻq rangli yoʻllar hosil qiladi.
Yupiter shunchalik massivki, butun Quyosh tizimiga taʼsir qiladi. Uning tortishish kuchi asteroidlar, kometalar va boshqa sayyoralarning orbitalarini oʻziga tortadi. Massasi Yernikidan taxminan 318 baravar, qolgan barcha sayyoralar massasining yigʻindisidan esa taxminan 2,5 baravar koʻp.
Asosiy raqamlar
| Yupiter | |
|---|---|
| Ekvatorial radiusi | 71 492 km (Yernikidan 11,2 baravar) |
| Massasi | 1,898 × 10²⁷ kg (Yernikidan 317,8 baravar) |
| Oʻrtacha zichligi | 1 326 kg/m³ |
| Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi | 778,5 mln km (5,20 a.b.) |
| Yili (bir aylanishi) | 11,86 Yer yili |
| Sutkasi (oʻz oʻqi atrofida bir aylanishi) | 9 soat 56 daqiqa |
| Oʻrtacha harorati (1 bar sathida) | taxminan −110 °C |
| Yoʻldoshlari | XAI tan olgan 115 ta (2026-yil holatiga) |
| Halqalari | bor, xira |
Buni qayerdan bilamiz?
Yupiterning massasi uning yoʻldoshlari hamda yonidan uchib oʻtgan yoki atrofida aylangan kosmik apparatlarning orbitalaridan oʻlchanadi. Yoʻldosh maʼlum masofada qanchalik tez aylansa, sayyora shunchalik ogʻir boʻladi. Oʻlchami maʼlum masofadan qanchalik katta koʻrinishidan va apparatlar suratlaridan topiladi. Massani hajmga boʻlsak, zichlik atigi 1 326 kg/m³ chiqadi, bu suvnikidan sal koʻproq. Toshloq Yer taxminan toʻrt baravar zichroq, demak, Yupiter asosan eng yengil elementlar, vodorod va geliydan tashkil topgan boʻlishi kerak.
Sutka uzunligi koʻrinishga chiqib-yoʻqolib turadigan bulut shakllarini kuzatib aniqlangan: Yupiter oʻz oʻqi atrofida oʻn soatga yetmasdan bir marta aylanadi. Bu tez aylanish uni yassilaydi: ekvatordagi radiusi 71 492 km, markazdan qutbgacha esa atigi 66 854 km.
Ajoyib, lekin rost
- Yupiterning sutkasi sayyoralar ichida eng qisqasi: taxminan 9 soat 56 daqiqa.
- Katta Qizil Dogʻ kengligi Yernikidan taxminan ikki baravar keladigan boʻron boʻlib, uni 300 yildan ortiq vaqtdan beri kuzatib kelishadi.
- Yupiterning toʻrtta eng katta yoʻldoshini 1610-yilda ilk bor Galileo Galiley koʻrgan. Ulardan biri, Ganimed, Quyosh tizimidagi eng katta yoʻldosh boʻlib, hatto Merkuriy sayyorasidan ham katta.
- Yupiterning ham halqalari bor. Ular xira va changsimon, faqat 1979-yilda Voyager 1 apparati tomonidan kashf etilgan.
- Uning magnit maydoni Yernikidan 16–54 baravar kuchli, magnit qobigʻi esa Quyosh tomon 1–3 mln km ga choʻzilgan.
- Yangi kichik yoʻldoshlar hamon topilmoqda: 2026-yilda NASA Xalqaro astronomiya ittifoqi (XAI) tan olgan 115 tasini sanagan, bu son esa oʻsishda davom etyapti.
Atlasda qayerda?
Qidiruvga Yupiter deb yozing yoki Yupiter havolasini bosing: kamera sayyoraning hozirgi joyiga uchadi, Quyosh tizimi qatlami uni bugungi sana uchun hisoblaydi. Uning qoʻshnilari asteroidlar kamari ortidagi Mars va Saturn. Umumiy manzara uchun Quyosh tizimi haqida oʻqing.