Mars (Mirrix)
Quyoshdan toʻrtinchi sayyora: siyrak karbonat angidrid havoli sovuq qizil choʻl, ikki kichik yoʻldoshi va qadimgi daryo hamda koʻllar izlari bor.
3D atlasda ochish →Bu nima?
Mars (Mirrix) Quyoshdan toʻrtinchi sayyora va toshli sayyoralarning eng chekkadagisi. U kattaligi boʻyicha Yerning yarmicha, massasi esa Yernikining taxminan oʻndan biricha. Uning qizgʻish rangi chang va toshlardagi temir minerallarining oksidlanishidan, oddiy til bilan aytganda, zanglashidan kelib chiqadi.
Marsning atmosferasi bor, lekin juda siyrak: sirtdagi bosim taxminan 6 millibar, yaʼni Yerdagi dengiz sathi bosimining 0,6 foiziga yaqin. Bu havoning 95 foizi karbonat angidrid. Havo shunchalik siyrak boʻlgani uchun bugun sirtda suyuq suv uzoq saqlanib qola olmaydi, garchi qutblarida va yer ostida suv muzi boʻlsa ham.
Asosiy raqamlar
| Mars | |
|---|---|
| Oʻrtacha radiusi | 3 389,5 km (Yernikining 0,53 qismi) |
| Massasi | 6,42 × 10²³ kg (Yernikining 0,107 qismi) |
| Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi | 228 mln km (1,52 a.b.) |
| Yili (bir aylanishi) | 687 Yer kuni (1,88 Yer yili) |
| Sutkasi (quyosh chiqishidan keyingi chiqishigacha) | 24 soat 40 daqiqa |
| Oʻqining ogʻishi | 25,2° |
| Oʻrtacha harorati | taxminan −65 °C |
| Sirtdagi bosim | 6,36 mbar |
| Yoʻldoshlari | 2 ta (Fobos va Deymos) |
Buni qayerdan bilamiz?
Marsning massasi uning yoʻldoshlari va atrofida aylanayotgan kosmik apparatlarning orbitalaridan topiladi: maʼlum masofada jism qanchalik tez aylansa, u aylanayotgan sayyora shunchalik ogʻir boʻladi. Sayyoraning oʻlchami va shakli orbitadan turib radar va lazer altimetr yordamida oʻlchangan. Havo bosimi va haroratni sirtga qoʻngan apparatlar joyida oʻlchagan: avval 1970-yillarda Viking qoʻnuvchi apparatlari, bugun esa NASAning Curiosity va Perseverance marsoxodlari.
Qadimgi suvning dalillari Mars manzarasining oʻzida yozilgan. Orbitadagi apparatlar qurib qolgan daryo vodiylari, daryo deltalari va eski koʻl tublarini suratga olgan, marsoxodlar esa faqat suyuq suvda hosil boʻladigan minerallarni topgan. Baʼzi relyef shakllari taxminan 3,5 milliard yil avval ulkan toshqinlar boʻlganini koʻrsatadi.
Ajoyib, lekin rost
- Marsdagi sutka Yernikidan atigi 40 daqiqaga uzunroq, oʻqi esa deyarli biznikichalik ogʻgan, shuning uchun Marsda ham fasllar bor. Har bir fasl taxminan ikki baravar uzoq davom etadi, chunki Mars yili 1,88 Yer yiliga teng.
- Valles Marineris kanyonlar tizimining uzunligi taxminan 3 870 km, kengligi 600 km gacha, chuqurligi esa taxminan 9,3 km. U Marsning oʻz radiusidan (3 390 km) ham uzunroq.
- Olympus Mons vulqonining asosi AQShning Arizona shtatiday keladi.
- Marsning ikki yoʻldoshi, Fobos va Deymosni 1877-yilda Asaf Xoll kashf etgan. Ular kichik va kartoshkasimon shaklda, bizning Oyimizdek yumaloq emas.
- Yer bilan Mars orasidagi masofa juda katta oraliqda oʻzgaradi: eng yaqin paytda taxminan 55 mln km, Mars Quyoshning narigi tomonida boʻlganda esa taxminan 400 mln km. Qulay joylashuv har 780 kunda, yaʼni taxminan 26 oyda bir takrorlanadi, shuning uchun Marsga uchish “oynalari” ham shunchalik vaqtda bir ochiladi.
Atlasda qayerda?
Qidiruvga Mars deb yozing yoki Mars havolasini bosing: kamera sayyoraning hozirgi joyiga uchadi, Quyosh tizimi qatlami uni bugungi sana uchun hisoblaydi. Uni qoʻshnilari Yer va Yupiter bilan solishtiring, Mars orbitasidan sal narida joylashgan asteroidlar kamari va umuman Quyosh tizimi haqida oʻqing.